Column

Zelfbenoemde herauten

Heraut klinkt heroïsch en doet denken aan vervlogen tijden. Een heraut kondigt met trompet nieuws aan namens zijn meester. Nieuws dat voor een ieder van belang wordt geacht. Verspreiding van het nieuws is daarmee gerechtvaardigd. Klokkenluiders vinden hun legitimatie voor het melden van ernstige misstanden in het publiek belang. Wie een ernstige misstand signaleert, hoeft bij voorkeur niet hoog van de toren te blazen om de misstand te laten stoppen. Het gaat erom dat de bevolking gevrijwaard blijft van misstanden, risico´s en gevaren. Wanneer de verantwoordelijken adequaat reageren, kan de melder discreet zijn. De melder wordt dan niet als klokkenluider beschouwd, maar als iemand die constructief meedenkt om een gevaarlijk product alsnog veilig te maken, verspilling van publieke gelden tegen te gaan, of milieuschade te voorkomen. Discreet of luid en duidelijk: wie een misstand meldt, geeft blijk van burgermoed…

Zivilcourage kent beperkingen. Bevoegde autoriteiten zijn in principe toegerust om misstanden te onderzoeken en zonodig op te heffen. Voor een klokkenluider volstaat een alerteringsrol. Hij hoeft de verantwoordelijke partij of toezichthouder alleen maar attent te maken op de misstand. Vervolgens komt een apparaat in werking om de vermeende misstand te onderzoeken en maatregelen te treffen om processen veiliger en efficiënter te laten verlopen. Helaas is de praktijk soms anders. Daarom heeft een moderne, complexe samenleving een transparante infrastructuur nodig voor het melden van misstanden. Daarnaast is ‘the tone at the top’ binnen organisaties belangrijk. Het is immers juist de top die een cultuur kan creëren waarin de betrokkenen graag helpen misstanden snel en efficiënt weg te nemen. Zonder onnodige wrijvingsverliezen voor wie dan ook. Zo´n klimaat biedt kans aan succesvolle innovaties. Welke topmanager zou innovaties op de markt durven brengen, als hij niet zeker is van loyale medewerkers die meedenken en gevaren en risico´s tijdig kenbaar maken?

Waar veel licht is, valt ook een beetje schaduw. Herauten met plaatsvervangend verantwoordelijkheidsgevoel roepen bezwaren op als zij onzorgvuldig opereren. Gelukkig gaat van een open cultuur en juridische bescherming van potentiële klokkenluiders een preventieve werking uit. In organisaties die meldingen van ernstige misstanden of gevaren bijtijds serieus oppakken, ontbreekt immers de noodzaak om de klok te luiden. Zo kunnen potentiële herauten rustig de krant lezen. Misschien de International Herald Tribune.

Jaap T. Nienhuis

Archief
november 2006